Kemphaan toch welkom in Wormer- en Jisperveld

Datum: 26-08-2011
Bron: VOGELNIEUWS, Vogelbescherming Nederland/SOVON, nr. 4, augustus 2011 (auteur: René de Vos)
Tekening: © Jos Zwarts

Uit het beheerplan voor het Natura 2000-gebied Wormer- en Jisperveld dreigde eerst de pleisterende wulp en toen de broedende kemphaan geschrapt te worden. De provincie vond de instandhouding te duur. Beheerders, beschermers – onder wie WetlandWacht Nico Vens – en boeren dachten daar anders over. In voorbeeldige samenwerking ontwierpen ze een betaalbaar tegenplan.

KemphaanEen laatste kans bieden, of afschrijven? De spaarzame kemphaan die vorig jaar het Wormer- en Jisperveld opzocht, wist niet of hij daar eigenlijk nog wel gewenst was. De provincie moest een beheerpan in het kader van Natura 2000 vaststellen. Tot verbijstering van beheerders en beschermers werd gesuggereerd dat de kemphaan daar uit geschrapt kon worden. In de ontwerpplannen kwam hij nadrukkelijk nog wel voor. WetlandWacht Nico Vens: "Ik denk dat de provincie bang was voor hoge kosten. Ze hadden een ecologisch adviesbureau ingehuurd om de nodige maatregelen vast te stellen. Dat bureau kwam met een heel duur pakket. De provincie moet gedacht hebben: die kemphaan is zo goed als verdwenen, die kunnen we wel schrappen. Scheelt een boel geld."
Beheerder Natuurmonumenten en lokale beschermers vonden die conclusie voorbarig en zelfs ongegrond. Samen met de boeren die in het natuurgebied hun weidegronden hebben, zetten ze een plan op waarmee niet alleen de kemphaan, maar ook andere weidevogels een goede habitat wordt geboden. "Het mooie is," zegt Vens, "dat op een simpele manier en met lage kosten een groot resultaat behaald kan worden. De belangrijkste voorwaarden zijn de wil om samen te werken en een heel goede kennis van het terrein." Het moet nu heel raar lopen wil de kemphaan straks toch nog buiten de boot vallen.

Het moest haalbaar en betaalbaar zijn

Beheerders en beschermers schrokken toen ze het voorstel van de provincie lazen. De wulp was als doortrekker en pleisteraar al uit het conceptbeheerplan geschapt en nu ook nog de kemphaan? Vens: "De provincie zei steeds dat de plannen 'haalbaar en betaalbaar' moesten zijn, wat kennelijk betekende dat de kosten zoveel mogelijk gedrukt moesten worden. Natura 2000 is bedoeld als gebiedsbescherming. Maar als je het instandhouden van bepaalde soorten weglaat, dan vervalt ook de reden om een gebied in zijn goede staat te behouden. Dit gebied is mede aangewezen voor het instandhouden van een zeldzame ondersoort van de endemische noordse woelmuis. Die kan hier alleen leven omdat dit een eilandenrijk is. Schrap je de noordse woelmuis, dan ben je in wezen vrij om alle sloten te dempen. Maar ook: schrap je de voorwaarden voor vestigingskansen van kemphanen, dan maak je tegelijk de tureluur en watersnip het leven zuur." Natuurmonumenten, Landschap Noord-Holland, Staatsbosbeheer, het waterschap en WetlandWacht Vens sloegen de handen ineen om een tegenplan te maken. "Belangrijk was dat we konden vaststellen dat alle nodige ingrediënten voor de door ons gewenste doelsoorten al aanwezig waren. Het zou dus helemaal niet veel geld hoeven kosten; het was vooral een kwestie van goed organiseren." De hoofdvoorwaarde voor een goede weidevogelstand is vochtig weiland. "Een plas-drasje hier, een beetje ruigte daar en je bent al een heel eind." Bij Natuurmonumenten werden kaarten gemaakt van de actuele situatie; waar was die al in orde en waar moest er wat gedaan worden? Doen betekende meestal: waterstand omhoog. Met experts en vrijwilligers is het totale gebied geïnventariseerd. Het resultaat was een kaart met gewenste aanpassingen. Als de betrokken boeren daar akkoord mee zouden gaan was de zaak rond.

De kunst van procesbegeleiding

"De eer voor het rondkrijgen komt Ellen Kool toe," zegt Vens. "Ze was door Natuurmonumenten ingehuurd als projectbegeleider en heeft een sleutelfunctie vervuld. Ellen verstaat de kunst om de grootste gemene deler uit een verzameling betrokkenen met verschillende belangen naar boven te krijgen. En om alle kikkers in de kruiwagen te houden." Het resultaat was dat de boeren – het plan viel of stond met hun medewerking - zich loyaal verklaarden. Dat betekent dat de vestigingsvoorwaarden geschapen zouden worden voor niet alleen de kemphaan, maar ook voor kwetsbare soorten als de grutto en roerdomp. Vens: "Zo kwamen we dus bij het kerndoel: de oorspronkelijke kwaliteit van het gebied in stand houden."

De basis was gedegen inventarisatie

Kemphaan; ©Kees de Jager

De wil om samen te werken en goed leiderschap zijn twee belangrijke ingrediënten voor dit succes geweest. Maar de basis was die gedegen inventarisatie. Vens: "Ecologische bureaus blijven nog te vaak op teveel afstand. Wij hebben dagenlang door het veld gestruind en álles in kaart gebracht." Een voorbeeld voor andere partijen die bang zijn dat het met 'hun' beheerplan ook de verkeerde kant op gaat? "Zeker," meent Vens, "je ziet dat een oplossing niet per se van geld afhankelijk hoeft te zijn." Hoe belangrijk acht hij dit succes voor de kwaliteit van de kemphaanpopulatie in Nederland? "Die zal er niet direct door beïnvloed worden," stelt hij nuchter vast. "De soort zit hier aan de rand van zijn areaal. Als-ie terugkomt is dat vooralsnog alleen voor ons interessant. Aan de andere kant: hij hoeft niet per se als broedvogel neer te strijken. Ook voor kemphanen op doortrek is dit gebied interessant."